Arnold-Jan Scheer



UITGELICHT:
Weegschaal de aarde


HOME
VERWACHT
RECENT VERSCHENEN
informatie voor de BOEKHANDEL
AUTEURS & RECENSIES:
• Auteurs A-B
• Auteurs C-K
• Auteurs L-R
• Auteurs S-Z

CONTACT


NON-FICTIE

NIEUWE GESCHIEDENIS
• memoires Willem Oltmans
GESCHIEDENIS
ECONOMIE
JURIDISCH
ACTUALITEIT
VLUGSCHRIFTEN


FICTIE

PROZA
POËZIE
TONEEL
WAARGEBEURDE VERHALEN
POLITIEKE PROZA/ESSAYS
KINDERBOEKEN


LITERAIRE VERTALINGEN
RUSSISCH
ENGELS
SPAANS
FRANS


SAMENWERKING

HUMANISTISTEN
VRIJDENKERS


IMPRINT

UITGEVERIJ SCHOKLAND
UITGEVERIJ BÉATRICE SMEETS


DISTRIBUTIE
SAM BROERSMA
ELISABETH GREBER
RONDOS


UITVERKOCHT

IN MEMORIAM
Filmrecensie: Wild Geraas
27-10-2016

Sinterklaas en Zwarte Piet, een oeroude inwijdingsrite

door Mathijs Koenraadt

“Wat doet een Roomse bisschop trouwens op het dak, op een wit paard, met een hulp die met pepernoten strooit, een roe draagt, door de schoorsteen kruipt, en kinderen dreigt te ontvoeren in een zak?” Zo introduceert filmmaker Arnold-Jan Scheer zijn 55 minuten durende documentaire Wild Geraas, gebaseerd op het boek Zwarte Sinterklazen over het ontstaan van Sinterklaas en Zwarte Piet.

Scheer, die in de jaren negentig bekend werd met zijn televisiedocumentaires Paradijsvogels, deed meer dan dertig jaar onderzoek naar de oorsprong van het sinterklaasfeest. Nederlanders zijn niet de enigen die Sinterklaas vieren. De documentairemaker bezocht elk jaar rond vijf december primitieve sinterklaasfeesten in afgelegen dorpen en eilanden door heel Europa, op zoek naar een oeroude rite.

In Zwitserland bijvoorbeeld speelt Schmutzli de rol van onze Zwarte Piet. Schmutzli heeft ook een roe en draagt een grote jutezak met noten en vruchten om kinderen mee te ontvoeren. Met de roe werden kinderen vroeger nog echt afgeranseld, vertelt de Zwitserse Sinterklaas. In het Franse Lotharingen heet het hulpje van de Sint Père Fouettard, “vaders zweep”, en is geheel in het zwart gekleed, draagt een rode pruik, heeft een roe en een vuil, donker gezicht.

In Midden-Oostenrijk wordt Sinterklaas — Nicolaus — gevolg door een stoet demonen met hoorns en zwarte maskers. De documentaire toont beelden van kinderen en jonge vrouwen die er door de demonen met de roe worden geslagen. Het gebeurt allemaal onder het goedkeurend oog van Sinterklaas. Sommige demonen, genaamd perchten en krampussen, dragen een grote mand op hun rug, bedoeld om kinderen te roven.

Op de Nederlandse Waddeneilanden voltrekt zich jaarlijks een bijzonder sinterklaastafereel. Jonge mannen verkleden zich er als Sunterklazen, blazen op hoorns die een angstwekkend grommend geluid produceren en maken in woeste razernij de nacht onveilig. Toeristen worden gewaarschuwd dat ze zich aan de regels moeten houden. Vrouwen kunnen beter binnen blijven.

Scheer bezocht door heel Europa vele geïsoleerde sinterklaasfeesten waar jonge vrouwen door Sinterklazen worden geslagen met een koehoorn of een roe. Het gaat om een vruchtbaarheidsrite die door de kerk naar vijf december werd verplaatst om te wijken voor het christelijkere kerstfeest. Sommige van zulke vijf december-riten gaan gepaard met grof geweld. Het mag allemaal van Sinterklaas, die in sommige dorpen de boel zelfs ophitst.

Ook komt de maatschappelijke commotie over het vermeend racistische karakter van Zwarte Piet in de film aan bod. Scheer vraagt zich af of een zwart geschminkte Piet eigenlijk wel iets met discriminatie van zwarte mensen te maken heeft. Volgens zijn onderzoek stammen Sint en Piet juist af van een Europese rite die misschien wel duizenden jaren ouder is dan de eerste VOC-schepen die naar Afrika zeilden om zwarte mensen tot slaaf te maken. 

De figuur Zwarte Piet blijkt ook volgens de wetenschap onderdeel van een oeroude Europese vruchtbaarheids- en inwijdingsrite. Letterkundig onderzoek toont aan dat er al voor 1800 in Nederland Sinterklazen met zwarte gezichten op het platteland rondliepen. De figuur Zwarte Piet blijkt afgekeken van Italiaanse Moren uit de veertiende eeuw — lang voor het kolonialisme. 

Sinterklaas zou wel eens de christelijke opvolger van de Germaanse god Wodan kunnen zijn. Scheer onderbouwt met heldere argumenten dat het sinterklaasfeest niets met het Nederlandse slavernijverleden te maken kan hebben. 

De film Wild Geraas is de moeite waard voor ieder die oprecht is geïnteresseerd in de ware, dus niet-racistische herkomst van Sinterklaas en Zwarte Piet.

 

 

 


Zwarte Sinterklazen - NRC Next
27-10-2015

door Bas Blokker Foto Merlijn Doomernik
 

Arnold-Jan Scheer werkt al jaren aan een film over Sinterklaasrituelen. Hij begon toen niemand zich nog druk maakte om Zwarte Piet. Nu is de film té urgent, geen omroep wil hem uitzenden.

Ik geloof dat ooit alle mensen zwart waren

Als de film is afgelopen en Arnold-Jan Scheer zijn computer uitzet, resteert één vraag: ziet hij nou wel of niet 'slaafse' kenmerken van Zwarte Piet bij het Nederlandse Sinterklaasfeest?
De 68-jarige journalist (lange tijd werkend voor Nieuwe Revu en de NCRV) nam meer dan dertig jaar geleden voor het eerst de camera op om het Sinterklaasritueel vast te leggen. De oudste opnamen in zijn film dateren van november 1984, als de goedheiligman aankomt in Amsterdam.

LEES HET HELE ARTIKEL

 

 


Zwarte Sinterklazen - Meervoud
24-05-2015

door Bernard Daelemans

Meervoud nr. 207 -  mei 2015

Zwarte Piet is Indo-Europees werelderfgoed

Het is in Vlaanderen nog niet zo ver gekomen als in Nederland, dat er rechtszaken worden aangespannen tegen het optreden van Zwarte Piet tijdens traditionele Sinterklaasfeesten. In Amsterdam gaf een rechter zowaar de antizwartepietlobby gelijk die zich gegriefd voelt door het dulden van een dergelijke 'overduidelijk rascistische' manifestatie. De aanvoerder van die lobby is een zekere Quincy Gario, een zwarte Surinaamse Nederlander. Die heeft in dr. John I. A. Helsloot, gewezen onderzoeker aan het Meertens-Instituut dat onderzoek verricht naar de Nederlandse taal en cultuur, een academische steunpilaar gevonden om zijn eenvoudige stelling 'Zwarte Piet = racisme' te onderbouwen. Helsloot baseert zich in zijn onderzoek vooral op negentiende eeuwse literatuur en concludeert dat de knecht van Sinterklaas gemodelleerd is naar de negerslaven. Zwarte Piet is dan een bij uitstek negatieve stereotypering van de zwarte medemens aan wie allerlei negatieve kenmerken worden toegemeten: hij is lui, dom, spreekt gebrekkig en haalt rare streken uit. Uiteraard wordt hij als knecht van een blanke meester ten tonele gevoerd. Simpel toch.

LEES HET HELE ARTIKEL

 

 


Zwarte Sinterklazen - NBD Biblion
08-04-2015

door R.H.A. van de Laar

ln een vijftigtal verhalen doet de auteur (journalist, theater- en televisiemaker) verslag van de ervaringen die hij gedurende dertig jaar opdeed bij zijn bezoeken aan traditionele vieringen in diverse Europese culturen rondom Sinterklaas en zwart geschminkte handlangers. Hij lardeert deze met recente ervaringen in discussies en reacties. Daarin vindt de auteur bewijs dat het bestaan van de Nederlandse figuur van Zwarte Piet geen relatie heeft met slavernij, maar veeleer met oude rituelen die honderden jaren teruggaan en die zich in diverse culturen manifesteren. Hiermee wil de auteur bijdragen aan de sinds enige tijd bestaande discussie hieromtrent. Zijn verslagen zijn voorzien van annotaties en beeldmateriaal in kleur en zwart-wit. Het boek sluit aan bij recentelijk verschenen publicaties over dit onderwerp.

 

 


Zwarte Sinterklazen - ChristusRex.be
18-03-2015

Mocht het iemand ontgaan: in Nederland is het laatste lustrum al heftig gebakkeleid over zwarte piet. Het zou een uiting van racisme en discriminatie zijn: de zwarte knecht… In Vlaanderen loopt het gelukkig zo’n vaart niet. De auteur van dit boek poogt om de herkomst van het feest te achterhalen, maar hij is helaas geen specia-list. Hij trapt in de val van de antropologie/volkskunde van 100 jaar geleden en zoekt in de hele wereld naar precedenten en analogieën om het feest in Nederland te verklaren. Geen enkele eigentijdse etnoloog neemt dat continuïteitsdenken nog ernstig, maar het blijft aantrekkelijk voor dilettanten. Wat de lezer hooguit in dit boek kan vinden, is een hoop interessante weetjes, maar verder gaat het niet. De rode draad klopt niet. (ES)

ChristusRex.be

 

 


Zwarte Sinterklazen - Radiointerview Arnold-Jan Scheer
19-11-2014

RTV Noord-Holland - NH Lunchroom

Arnold-Jan Scheer over Zwarte Sinterklazen.

Klik hier;
Onder het artikel is een link naar het inteview.

 

 


Zwarte Sinterklazen
18-11-2014

Over Pieten en ander heidens volk

Arnold-Jan Scheer

Op geïsoleerde plekken in Europa is Zwarte Piet geen Afrikaan. Hij komt er niet door de schoorsteen, maar heeft zichzelf pikzwart gemaakt met roet uit het vuur. 

Journalist, theater- en televisiemaker Arnold-Jan Scheer (Showroom, Paradijsvogels) maakte ruim dertig jaar reizen naar onbekende Sinterklaasvieringen in alle uithoeken van Europa en deed onderzoek naar de wortels van deze rituelen. Dat Zwarte Piet een etnische slaaf zou zijn blijkt een misvatting die pas in de negentiende eeuw voet aan de grond kreeg. 

Scheer voert de lezer aan de hand van feiten terug naar de diepere lagen van het feest.

Uit zijn onderhoudende reisverslagen blijkt dat het optreden van Zwarte Piet in een oeroude traditie staat, waarbij het pikzwart maken van het gezicht een essentieel onderdeel is van gebruiken die tot op de dag van vandaag op een veelheid van plekken in Europa jaarlijks plaatsvinden, met sporen tot in Iran en India. Sinterklaasfeesten zijn levende riten die eerder in de Unesco-lijst van het Immateriële Werelderfgoed van de mensheid horen dan dat ze gecensureerd mogen worden.

ISBN 9789067283045
NUR 740
192 pagina's
EUR 18,00
bestellen

 

 


Zwarte Sinterklazen - Ingezonden brief Arnold-Jan Scheer
17-11-2014

JE HOEFT NIET DIRECT ALLES AF TE SCHAFFEN WAT JE NIET BEGRIJPT

In Oostenrijk en op de Waddeneilanden worden vrouwen geslagen en in Europa worden kinderen behoorlijk bang gemaakt, constateerde ik gedurende de twintig jaar waarin ik Sint Nicolaasfeesten filmde. Nu ik deze feiten zo uit hun context haal, bestaat er risico dat de correct denkende Nederlander op zijn achterste benen gaat staan. Misschien moet er wel ingegrepen worden. Toen ik het filmde, kwam niet op het idee in actie te komen. Ik vond het opmerkelijk en probeerde achter het waarom te komen. Ik begreep dat het onderdeel van een jaarlijks ritueel gespeelde mythe was.  
Als men een Zwarte Piet in een Londens park los laat, of nog erger in Amerika, dan wordt dat niet begrepen en wordt hij zowat gelyncht, want men ziet hem aan voor een Blackface uit de vaudeville. Gebruikt men dergelijke beelden om aan te tonen dat mensen die zich zwart schminken racisten zijn, dan vind ik wel dat er iets aan gedaan moet worden, omdat dit gevaarlijke indoctrinatie is die aanzet tot haat.
Intussen gingen alle programma’s, van Pauw en Arena (EO) tot DWDD vrolijk door met het melden van doodsbedreigingen, het demoniseren van Piet en houden ze in een kakofonie van meningen de elementaire informatie bij de kijkers weg. De kern van de zaak blijft onaangeroerd.
Ik ben niet geheel onpartijdig, want ik heb een documentaire gemaakt die in Nederland niet uitgezonden wordt op tv en de maakster van de beelden in het park in Engeland kan haar documentaire wel via de VPRO aan het Nederlandse publiek laten zien. Er is echter wel een verschil: ze was eiseres in een rechtszaak tegen Zwarte Piet en de kijker naar de publieke omroep heeft recht op pluriforme informatie. 
Er is geen bewijs dat Zwarte Piet in 1850 uit racistische motieven is ontstaan. Eerder een grote hoeveelheid aanwijzingen en bewijzen van het tegendeel.
In Zwitserland waar de Sint ook een zwartgeschminkte hulp heeft en het land geen koloniaal verleden, hebben documentairemaker Roy Dames en ik gefilmd hoe ze er niets begrijpen van de associatie met racisme. Tijdens hun oeroude Sint Nicolaasfeest dat zo uit onze 20er tot 50er jaren geteleporteerd lijkt, waarin de Sint kinderen terechtwijst en beloont zonder grote cadeau’s, maar met als beloning alleen een zakje noten en vruchten. Voor braaf luisterende, ook reeds grote kinderen, ja pubers. We mochten willen dat we Sinterklaas nog zo vieren. Sinds het grootwinkelbedrijf zich er op gestort heeft, is het geleidelijk kapot gemaakt en nu de helft van het Sint en Pietduo door een groep fanatici tot symbool van racisme is gemaakt, trekt datzelfde grootwinkelbedrijf zich laf terug.
Ik heb gezien dat Zwarte Piet talloze equivalenten in heel Europa heeft en ook daarbuiten, die geen enkel verband hebben met slavernij of kolonialisme. Die feesten zijn vele honderden, soms duizenden jaren oud. Het Sinterklaasfeest en de figuur Zwarte Piet staan in een veel groter geografisch en historisch verband. Dat wat een discussie wordt genoemd, blijft zo een storm in een glas water: Nederland 2014. Daarbuiten zien we niets. En het lijkt wel of ze er hier over nagedacht hebben: hoe kun je rechts extremisme het beste in de kaart spelen. 
Cultuurhistoricus René Cuperus waarschuwde al in oktober 2013 in de Volkskrant niet naïef te zijn en de krachten en emoties die vrijkomen te onderschatten en zegt: zorg dat de meest geprononceerde verdediging van Zwarte Piet niet in handen van rechts-populistische, extreemrechtse en ultranationalistische groeperingen komt. 
Schenkman, schrijver van het boekje ’Sint Nicolaas en zijn knecht’, was geen racist, in tegendeel, hij was humanist, wilde het volk verheffen en de Sint deftig en salonfähig te maken nadat het feest sinds de reformatie ondergronds was gegaan. Door hem geen bok of duivel (zoals nu nog in Oostenrijk) maar een respectabele hulp te geven. Hij liet zich inspireren door anti-racistisch boekje waarin Sint pesters van een zwarte man in een inktpot stopt en door zijn eigen satirisch werkje waarin Prinses Marianne van Oranje die in Alexandrië een Soedanese slaaf had gekocht bespotte. Weer spelen tijd en context een hoofdrol.
In mijn documentaire Zwartgemaakt toon ik met bewijzen aan dat de met roet zwart gemaakte voorlopers van de figuur van Schenkman reeds ver voor 1850 overal op het platteland van Europa rondgingen en in een oeroude traditie passen. Tot op de dag van vandaag brengen dergelijke dekkend zwart beroete figuren van Grieks Macedonië tot de Pyreneeën geluk en vruchtbaarheid voor het nieuwe jaar door gezichten van huwbare meisjes te beroeten. Ook in Nederland gebeurt dit nog. Tot in Iran zijn de bewijzen te vinden van het jaarlijks dekkend zwart beroeten in een traditie van satire, berisping en vernieuwing. Tijdens mijn zoektochten over een periode van tientallen jaren, kwam ik in vrijwel elk land dergelijke Zwarte Pietgebruiken tegen. Het duo Sint en Piet is jaarlijks op 5 december onder verschillende namen te vinden in landen zonder slavernijverleden zoals Zwitserland, Oostenrijk, het Franse Lotharingen en Tsjechië en door ons gefilmd. In Iran tijdens de oud Perzische jaarwisseling. Goedgekeurd door de VN. 
Van dat racisme via Zwarte Piet hebben wij geen spoor gevonden. Wel bewijzen van het tegendeel. Niet vanuit de onderbuik, maar visueel aantoonbaar, met feiten en door deskundigen door duiding verwoord.
Het zijn restgebruiken van het archetype The Trickster dat als emancipator van onderdrukten geldt. Dit verklaart waarom dit karakter juist kinderen zo aanspreekt als rolmodel. Hij leert hen dat ze niet machteloos zijn, de underdog kan winnen.
‚Onduidelijke, vage beschuldigingen. Het exacte racistische mechanisme wordt nooit uitgelegd’, schreef cultureel antropoloog Teun Voeten precies een jaar geleden in de Volkskrant. ‚Bevestigt of versterkt de cultus van Zwarte Piet reeds aanwezige vooroordelen? En hoe precies? Worden er racistische zaadjes geplant in tere kinderzieltjes? Heldere oorzakelijke verbanden worden niet aangetoond, wel veel circumstantial evidence.
Het is net als de beschuldiging van hekserij. Niemand kan precies uitleggen hoe hekserij functioneert. Alleen weten de aanklagers zeker dat de beschuldigden heksen zijn. Heksen zelf kunnen per definitie hun onschuld niet bewijzen. En kunnen ze dat wel, welnu, dat is het ultieme bewijs van hun hekserij’.
Arnold-Jan Scheer
17 november 2014

 
 

 


Filmrecensie: Wild Geraas
(27-10-2016)
Zwarte Sinterklazen - NRC Next
(27-10-2015)
Zwarte Sinterklazen - Meervoud
(24-05-2015)
Zwarte Sinterklazen - NBD Biblion
(08-04-2015)
Zwarte Sinterklazen - ChristusRex.be
(18-03-2015)
Zwarte Sinterklazen - Radiointerview Arnold-Jan Scheer
(19-11-2014)
Zwarte Sinterklazen
(18-11-2014)
Zwarte Sinterklazen - Ingezonden brief Arnold-Jan Scheer
(17-11-2014)
Developed with QwikZite (version 1.12)